Voor minderjarigen en jongvolwassenen die een ernstig strafbaar feit hebben begaan en aan een psychische stoornis of ernstige gedragsstoornis lijden, kent het Nederlandse jeugdstrafrecht een specifieke strafrechtelijke maatregel: de plaatsing in een inrichting voor jeugdigen (PIJ-maatregel). Deze maatregel wordt in de volksmond ook wel aangeduid als “jeugd-tbs”. Het juridisch kader is neergelegd in de artikelen 77s tot en met 77w van het Wetboek van Strafrecht (Sr).
Wettelijk kader en toepassingsbereik
De PIJ-maatregel is de zwaarste sanctie die de kinderrechter of de meervoudige kamer kan opleggen aan een jeugdige verdachte. De maatregel kan worden opgelegd aan personen die ten tijde van het plegen van het strafbare feit de leeftijd van twaalf jaar hebben bereikt maar nog niet de leeftijd van achttien jaar. Op grond van artikel 77c Sr kan de rechter de PIJ-maatregel ook toepassen op jongvolwassenen tussen de achttien en drieëntwintig jaar, indien de omstandigheden van het geval daartoe aanleiding geven (het zogenoemde adolescentenstrafrecht).
De maatregel is bedoeld voor delicten waarbij sprake is van een hoge recidivekans en waarbij de aard van het delict mede verband houdt met een psychische stoornis of een ernstige gedragsstoornis bij de verdachte. Te denken valt aan zedendelicten, ernstige geweldsdelicten of brandstichting.
Het primaire doel van de PIJ-maatregel is tweeledig: enerzijds de behandeling van de jeugdige teneinde recidive te voorkomen, anderzijds de bescherming van de samenleving. Het uiteindelijke oogmerk is resocialisatie van de jeugdige, hetgeen de PIJ-maatregel principieel onderscheidt van de jeugddetentie, waarbij vergelding centraal staat.
Voorwaarden voor oplegging
De rechter kan de PIJ-maatregel uitsluitend opleggen indien aan een aantal cumulatieve voorwaarden is voldaan, zoals neergelegd in artikel 77s Sr:
- Ernst van het delict
Het strafbare feit moet een misdrijf betreffen waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van vier jaar of meer is gesteld, dan wel een van de specifiek in de wet genoemde delicten (zoals omschreven in de artikelen 240b, 247, 248a t/m 248e Sr inzake zedenmisdrijven). - Verminderde of ontbrekende toerekenbaarheid
Het feit moet de verdachte niet of slechts in verminderde mate kunnen worden toegerekend wegens een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens (artikel 77s lid 1 sub a Sr). Deze bepaling is in de huidige formulering van toepassing sinds 1 april 2014, naar aanleiding van de inwerkingtreding van de Wet adolescentenstrafrecht. - Noodzaak tot behandeling en beveiliging
Er dient een behandelnoodzaak te bestaan én de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid van personen of goederen moet het opleggen van de maatregel eisen. - Multidisciplinair deskundigenadvies
De rechter kan de PIJ-maatregel uitsluitend opleggen op basis van een gedragskundige rapportage, opgesteld door ten minste twee deskundigen van verschillende disciplines, van wie ten minste één een psychiater is. Dit vereiste borgt de vaststelling van de psychische problematiek en de behandelnoodzaak.
Duur en verlenging
De PIJ-maatregel wordt in beginsel opgelegd voor een periode van drie jaren, waarvan het laatste jaar voorwaardelijk wordt tenuitvoergelegd. Ingevolge artikel 77t Sr kan de maatregel telkens met één jaar worden verlengd tot een maximum van zeven jaren, mits aan de verlengingsgronden is voldaan.
Gedurende de looptijd van de maatregel wordt in de regel een jaar vóór het einde een voorwaardelijk traject ingezet, teneinde de overgang naar de samenleving geleidelijk te begeleiden. In uitzonderlijke gevallen kan de PIJ-maatregel na ommekomst van de maximale termijn van zeven jaren worden omgezet in een terbeschikkingstelling (tbs), indien de verdachte dan de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en aan de overige voorwaarden voor tbs is voldaan.
Tenuitvoerlegging
De PIJ-maatregel wordt ten uitvoer gelegd in een justitiële jeugdinrichting (JJI). Binnen de inrichting ontvangen jongeren intensieve, op hun problematiek toegesneden behandeling, gericht op het voorkomen van recidive en het bevorderen van een succesvolle terugkeer in de samenleving. Het dagprogramma omvat, naast groepsgerichte activiteiten, verplicht onderwijs en de mogelijkheid tot het volgen van praktijkvakopleidingen. Specifieke behandelmodules, zoals agressiereductietraining en sociale vaardigheidstraining, vormen een wezenlijk onderdeel van het verblijf.
Knelpunten in de praktijk
De uitvoering van de PIJ-maatregel staat onder druk. De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) heeft in recente adviezen gewaarschuwd voor structurele knelpunten in de praktijk. Het meest pregnante probleem betreft een tekort aan gekwalificeerd behandelpersoneel en onvoldoende behandelcapaciteit binnen de JJI’s. Als gevolg hiervan worden behandeltrajecten en verlofprogramma’s vertraagd of uitgesteld, hetgeen de voortgang van de resocialisatie belemmert.
Daarnaast bestaat een nijpend tekort aan doorstroomplaatsen na afloop van de maatregel. De overgang van de gesloten setting naar zelfstandig wonen verloopt moeizaam bij gebrek aan voldoende begeleid-wonen-voorzieningen en ambulante nazorgtrajecten. Een adequaat georganiseerde nazorg is echter onontbeerlijk voor het minimaliseren van de recidivekans. De effectiviteit van de PIJ-maatregel is daarmee niet uitsluitend afhankelijk van de kwaliteit van de behandeling binnen de inrichting, maar evenzeer van de kwaliteit van de nazorg na het einde van de maatregel.
De rol van de advocaat
Een familierecht advocaat kan een essentiële rol vervullen gedurende het gehele procesverloop. Meer concreet kan de advocaat:
- de verdachte bijstaan tijdens het opsporingsonderzoek en het verhoor;
- de rechtmatigheid en volledigheid van het bewijsmateriaal beoordelen;
- de grondslag en proportionaliteit van de gevorderde PIJ-maatregel toetsen;
- de verdachte en diens wettelijk vertegenwoordigers bijstaan tijdens de zitting en in een eventueel hoger beroep;
- optreden bij verlengingszittingen teneinde een verdere verlenging van de maatregel te bestrijden of te beperken.
Gelet op de ingrijpende aard van de maatregel en de complexe juridische en gedragskundige aspecten die daarmee gemoeid zijn, is tijdige en deskundige rechtsbijstand van groot belang voor alle betrokkenen.
Conclusie
De PIJ-maatregel is een zwaarwegende – maar in de gegeven omstandigheden – noodzakelijke sanctie binnen het jeugdstrafrecht, die erop is gericht ernstige jeugdige delinquenten met psychiatrische of gedragsproblematiek te behandelen en de samenleving te beschermen. Het wettelijk kader stelt strikte eisen aan de oplegging ervan. De praktijk kent echter serieuze knelpunten, met name op het gebied van behandelcapaciteit, personeel en nazorg, die een effectieve tenuitvoerlegging en succesvolle resocialisatie in de weg staan. Het is dan ook van groot belang dat betrokkenen tijdig juridisch advies inwinnen, zowel ter voorbereiding op de zitting als tijdens en na de tenuitvoerlegging van de maatregel.
De Brouwer Advocaten
Wordt u of uw kind verdacht in een strafzaak? De strafrechtadvocaten van De Brouwer Advocaten staan voor u klaar. U kunt ons advocatenkantoor Rotterdam bereiken door te bellen naar 010 423 0019 of door te mailen naar info@debrouweradvocaten.nl. Daarnaast kunt u het contactformulier op onze website invullen. Wij nemen dan zo spoedig mogelijk contact met u op.