Wie in Nederland via een draagmoeder een kind krijgt, loopt tegen een lastig probleem aan: er bestaat geen speciale wet voor. Ouders die zo hun kinderwens vervullen, moeten een ingewikkelde en kwetsbare juridische route volgen. Recente rechtszaken laten zien waar dat misgaat. Er ligt bovendien een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer dat dit ingrijpend zou veranderen.
Waarom het nu zo ingewikkeld is
In de Nederlandse wet is de vrouw die het kind baart automatisch de juridische moeder. Is zij getrouwd, dan is haar man automatisch de juridische vader, ook als het kind niet van hem afstamt. De wet kent het idee van “wensouders” niet.
Om het kind toch juridisch bij de wensouders te krijgen, moet een reeks aparte rechterlijke beslissingen worden doorlopen. Neem een mannelijk wensouderpaar. Eerst moet de man van de draagmoeder juridisch geen vader meer zijn, wat “ontkenning van het vaderschap” heet. Daarna stelt de rechter het vaderschap van de biologische wensvader vast. Vervolgens gaat het gezag over het kind van de draagmoeder naar de wensvader. Pas als dat allemaal rond is, kan zijn partner het kind adopteren. Bij elke stap beslist de rechter opnieuw, dus wat de betrokkenen onderling hebben afgesproken is niet genoeg.
Ook lopen rechters tegen juridische haken en ogen aan. Zo kent de wet bijvoorbeeld het begrip “verwekker”, terwijl een spermadonor daar niet zonder meer onder valt. In een uitspraak uit 2024 heeft de rechtbank Amsterdam bij de beoordeling van het ouderschap daarom gekeken naar de concrete juridische en feitelijke band tussen de wensvader en het kind. Ook kan een wettelijke voorwaarde, zoals de periode waarin het kind door de adoptiefouder moet zijn verzorgd, onder bijzondere omstandigheden anders worden toegepast wanneer strikte toepassing tot een onaanvaardbare uitkomst zou leiden.
Waar het mis kan gaan
In mei 2025 deed het gerechtshof Amsterdam een uitspraak die het risico goed laat zien. Een draagmoeder en haar man hadden met twee wensvaders afgesproken dat zij het kind zouden afstaan. Na de geboorte werkten ze mee aan de eerste stappen. Ruim een jaar later trok de draagmoeder haar toestemming voor de laatste stap in: de adoptie door de tweede wensvader.
Het hof wees de adoptie af. Voor adoptie geldt onder meer de wettelijke voorwaarde dat vaststaat dat het kind voor de toekomst redelijkerwijs niets meer van de oorspronkelijke ouder als ouder te verwachten heeft. Door de gewijzigde houding van de draagmoeder kon het hof daar in deze situatie niet meer van uitgaan.
De uitspraak laat daarmee ook zien hoe beperkt de juridische afdwingbaarheid van een draagmoederschapsovereenkomst is. Het hof benadrukte dat er weinig tot geen juridische mogelijkheden zijn om naleving van zo’n afspraak af te dwingen wanneer een van de betrokkenen zich daar later niet meer aan wil houden.
Extra risico’s bij draagmoederschap in het buitenland
Veel wensouders gaan voor draagmoederschap naar het buitenland, en dat brengt eigen juridische problemen mee. De rechtbank Den Haag oordeelde in maart 2025 over een kind dat in Brazilië was geboren. De in Brazilië ontstane familierechtelijke betrekkingen konden volgens de rechtbank niet zonder meer in Nederland worden erkend.
Een belangrijke reden was het gebruik van een anonieme eiceldonor. De rechtbank betrok daarbij de Nederlandse eisen rond het recht van het kind om zijn genetische afkomst te kunnen kennen. De rechtbank oordeelde dat bij de buitenlandse draagmoederschapsconstructie onvoldoende was voldaan aan de Nederlandse zorgvuldigheidseisen.
Het gevolg was dat de wensouders niet simpelweg konden uitgaan van de in Brazilië ontstane familierechtelijke situatie. Zij moesten voor de juridische positie van het kind alsnog verschillende Nederlandse procedures doorlopen.
Het wetsvoorstel: één stap in plaats van vier
Het wetsvoorstel “Kind, draagmoederschap en afstamming” wil hier verandering in brengen. Met instemming van alle betrokkenen en onder bepaalde voorwaarden kan de rechter dan in één keer beslissen dat de wensouders de juridische ouders worden. Zij zijn het direct vanaf de geboorte, en de draagmoeder wordt nooit juridisch ouder van het kind. Het vierstappenplan wordt daarmee vervangen door één rechterlijke toets. Het voorstel versterkt bovendien het recht van kinderen om te weten van wie ze afstammen.
Toch geeft ook dit voorstel geen volledige zekerheid. Het bevat een “spijtoptie” voor de draagmoeder: tot drie maanden na de geboorte kan zij de rechter vragen de beslissing terug te draaien, bijvoorbeeld omdat zij “anders over de situatie is gaan denken”. De rechter beslist dan wat het beste is voor het kind. Dat is een bewuste keuze om de draagmoeder te beschermen, maar het betekent wel dat wensouders in de eerste maanden na de geboorte nog niet helemaal zeker weten of het kind blijvend hun kind is.
Wat betekent dit nu?
Het wetsvoorstel is nog geen wet. Het is sinds de indiening verder behandeld in de Tweede Kamer, maar de voorgestelde nieuwe regeling geldt op dit moment nog niet. Voorlopig geldt dus het huidige, gefragmenteerde recht. Het gerechtshof Amsterdam heeft in zijn uitspraak van mei 2025 bovendien benadrukt dat het niet vooruitloopt op de mogelijke nieuwe regeling. Het hof paste daarom het bestaande recht toe.
Praktisch komt dat op drie dingen neer. Een overeenkomst met de draagmoeder is geen garantie, want ook lang na de geboorte kan zij nog terugkomen op haar instemming zonder dat de wensouders dat juridisch kunnen tegenhouden. Alle stappen moeten netjes worden doorlopen, dus goede juridische begeleiding is onmisbaar. En bij een donor uit het buitenland is voorzichtigheid geboden: als niet bekend is wie de donor is, kan Nederland de buitenlandse afstamming weigeren te erkennen.
De Brouwer Advocaten
Heeft u vragen omtrent erkenning en ouderschap? Onze familierecht advocaten helpen u graag! U kunt onze advocaten in Rotterdam bereiken door te bellen naar 010 423 0019 of door te mailen naar info@debrouweradvocaten.nl. Daarnaast kunt u het contactformulier op onze website invullen. Wij nemen dan zo spoedig mogelijk contact met u op.